است كه : محل النّاس من احرامهم الى البيت العتيق ، محلّ آن كه مردمان از احرام برآيند ( 1 ) آن است كه با خانهء كعبه آيند و طواف النّساء بكنند و از احرام بيرون آيند . * ( وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً ) * ( 2 ) ، جماعتى باشند بر يك دين ، ما هر امّتى را منسكى ( 3 ) كرديم . كوفيان خواندند الَّا عاصم : منسكا ، به كسر « سين » در هر دو جايگاه بر ( 4 ) موضع ، كالمجلس و المشرق و المغرب ، يعنى مذبح و جايگاه ذبح . و باقى قرّاء ، به فتح « سين » خواندند على المصدر ، اى ذبح القربان ( 5 ) . حسن گفت : منسكا ، اى شريعة ، يعنى ما هر امّتى از امم سلف را شريعتى كرديم كه به آن متعبّد بودند ( 6 ) و بر آن عبادت كردند ( 7 ) . مجاهد گفت : عبادة فى الذّبح ، عبادتى كرديم ايشان را در ذبح . و نسيكه ، ذبيحه باشد ، من قولهم : نسكت الشّاة ، اى ذبحتها ، و در شرع جمله افعال حجّ را ( 8 ) : طواف و سعى و رمى و ذبح و جز آن مناسك خوانند . قوله : * ( لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه ) * ، اين براى آن كرديم تا ايشان نام خداى برند و شكر او گزارند ، بر آنچه ايشان را روزى كرد از بهائم ( 9 ) انعام از گاو و گوسپند و شتر . و گفتند : مراد تسميه است عند ذبح اين بهائم ، و اين دليل است بر وجوب تسميه عند ذبح ، و بهيمه براى آن خواند اين حيوانات را كه ، مستبهم باشند از سخن گفتن و جواب دادن . و اضافت او با انعام براى آن كرد كه از بهائم باشد كه نه انعام بود ( 10 ) ، تا بدانند كه مراد اين سه جنس است . آنگه گفت : * ( فَإِلهُكُمْ ) * ( 11 ) * ( إِله واحِدٌ ) * ، خداى شما يك خداى است ، چون قربان كنى جز براى او مكنى ، و چون عبادت كنى جز او را عبادت مكنى كه مستحقّ عبادت كس نيست [ 49 - پ ] جز او . * ( فَلَه أَسْلِمُوا ) * ، اسلام آرى او را و انقياد كنى او و امر او را ، و تن در دهى دين او را . * ( وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ ) * ، و مژده ده اى محمّد متواضعان را . مجاهد گفت : آنان را كه دلهاى ايشان به ذكر خداى بيارامد . و اشتقاق مخبت

--> ( 1 ) . اساس : بدانند ، با توجّه به اجماع نسخه بدلها و معنى جمله تصحيح شد . ( 2 ) . آط امّت . ( 3 ) . آج ، لب : مناسكى . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : به معنى . ( 5 ) . آط ، آج ، لب : الذّبح للقربان . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آز : بودندى . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : كردندى . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها از . ( 9 ) . مش و . ( 10 ) . آط ، آج ، لب : باشد . ( 11 ) . اساس : و الهكم ، به قياس با نسخهء آط و ديگر نسخه بدلها ، و با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .